Ảnh Lê Hoàng

           NGƯỜI BẠN GÁI CỦA CHA TÔI

                   Lâm Bích Thủy

                                

Trích Hồi ký “Về người cha thi sĩ”

Nhắc đến những người bạn thân thiết của ba , mà không nhắc tới cô Châu thị Hạnh là một thiếu sót lớn. Bởi lẽ người bạn gái này đã để lại trong lòng ba tôi những dấu ấn khó quên. Hơn nữa, cô là người tài trợ cho chuyến đi ra Huế, để rồi từ Huế ba tôi có tác phẩm – vở kịch thơ đầu tiên của nền văn học Việt Nam- "Bóng giai nhân”. 

Cô là vợ ông Hoàng Phê – giáo sư nghiên cứu ngôn ngữ và giảng dạy tại Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội. Bà mẹ của ông Phê chính là người đã chăm sóc ba tôi, khi ông bị thương trong kháng chiến (đã nói ở chương trên)

  Trước khi lấy ông Hoàng Phê, cô là người mà vợ chồng nhà thơ Mộng Tuyết –  Đông Hồ muốn tác hợp cho ba tôi, hồi cô còn làm hộ lý một bệnh viện ở Hà Tiên ..

Người bạn gái này đã khiến ba tôi vô cùng ngạc nhiên về tấm thịnh tình đối với bạn bè. Thư gửi chú Khổng Đức-nhà nghiên cứu Văn Học hiện đại, ba viết :

"Kỷ niệm về Hà Tiên thì nhiều lắm và là cả một trời tình cảm. Người bạn gái – người tôi viết ở mấy dòng đầu nơi bài hồi ký "Chiều chiều mây kéo về kinh” gửi Chế Lan Viên sáng nay. Đó là câu chuyện thuộc về tâm lý kỳ lạ và độc đáo, cho đến bây giờ tôi cũng chưa hiểu ra sao, một con người tốt tuyệt vời và cũng lãng mạn tuyệt vời. Thong thả tôi sẽ kể lại vài nét cho anh rõ. Đó là nguồn thơ tôi viết ra mấy bài . Sầm Sơn và Ca Thương của Trống Mái ……

Thôi xin dừng bút . Thư đã quá dài và hơi bận rộn.”

Kể lại sự gặp gỡ ban đầu với cô:

  Lần vào Sài Gòn thăm nhà thơ Lê Tràng Kiều rồi theo ông lên Hà Tiên thăm vợ chồng nhà thơ Đông Hồ-Mộng Tuyết. Bác Mộng Tuyết có một cô bạn gái làm hộ lý, tính tình hiền lành, siêng năng và rất tốt bụng. Đã từ lâu, bác có ý tác hợp cho ba tôi. Ngày ba tôi lên thăm, vợ chồng bác Mộng Tuyết và nhà văn Lê Trang  Kiều vờ bận việc, đi chỗ khác để lại chỉ hai người làm quen nhau. Và chỉ trong mấy ngày ngắn ngủi vậy mà hai người rất thấy có nhiều nét hợp nhau. Sau đó thì ba tôi về quê.

Lãng mạn làm sao, lần đầu tiên gửi thư cho ba, không biết địa chỉ, chỉ nghe ba nói, sống ở chùa Ông – Bình Định; cô mạnh dạn gửi thư, đề bì:

 "Kính gửi: Thi sĩ Xuân Khai
 Ở chùa Ông Bình định.

   Và lá thư ấy đã trao đúng, tận tay người cần nhận …

   Trong sinh hoạt thường ngày, đôi lần tên cô được nhắc đến. Ngày ấy, tôi không hể để ý, và cũng không cần biết đó là ai. Kể với bạn về cô, ba tôi đã thốt lên "Đó là người con gái có tâm hồn kỳ lạ”.  Khi ba tôi mất, lục tủ sách, thấy có một xấp thư dày cộp, cùng nét chữ. Người gởi là Châu thị Hạnh. Tôi tò mò mở ra xem. Thư cô viết chan chứa tình cảm, trẻ trung và chân thật làm sao ấy!..

Năm 2001, để giúp má viết hồi ký "Yến Lan, nhớ mãi về anh”, tôi bỗng nhớ đến cô, hy vọng qua cô, sẽ có thêm tư liệu về người cha thi sĩ thời trẻ. Tôi gửi thư cho cô theo địa chỉ trên bì thư của cô gửi. Tôi tha thiết khẩn cầu: "Cô ơi ! nếu cô còn giữ thơ ba cháu viết tặng, cô chép cho cháu vài bài thời hai người mới quen. Cháu đang giúp má viết hồi ký về ba. Cô sẽ là một nàng thơ trong hồi ký của cháu nhé. Song cô hồi âm bằng lá thư, chữ viết khó xem và không thẳng hàng :

Hà Nội 18/2/2001.

Cháu Bích Thủy thân mến, cô xin cảm ơn cái thư của cháu! Viết hồi ký về ba mà có những tên người bạn của ba cháu là hay lắm, hồi ký thêm phần sinh động thế mà cô không đáp ứng yêu cầu của cháu được. Cô xin cháu! Cô tha thiết đề nghị cháu đừng để tên cô vào một bài nào của cháu viết về ba cháu. Mấy lý do cụ thể:

1. Cô chỉ là người đọc và thích thơ của ba cháu. Đọc mà còn nhiều bài chưa hiểu. Cô không biết gì về thi tứ thì làm sao là bạn của nhà thơ như nhà thơ Yến Lan nổi tiếng trên các báo…

2. Ba cháu có tặng cô bài nào đâu! Có bao giờ nhắc tên cô đâu! Hãy làm theo ý ba cháu.

 Cách đây năm sáu chục năm, cái tuổi sắp bước vào đời. Cuộc sống chưa biết gì về đời mà ba cháu đã gửi cho cô 3 tập giấy vỡ học trò với rất nhiều bài thơ với một lời dặn: "Chia nhau cất giữ vì sắp chiến tranh! Con người sẽ mất còn thơ sẽ sống mãi với đời” Thế mà cô không giữ được vì cô không biết cách giữ, vì chạy bom trong kháng chiến 9 năm đã mất hết rồi. Năm hòa bình cô mới ở Việt Bắc về (1956->1957) cô nhớ không chính xác. Có anh bạn của ba cháu nhà văn Nguyễn Đình (đồng hương với cô) gặp cô và kể chuyện có biết ba cháu. Cô có nhờ anh Đình nói giúp với ba cháu:

   "Cô tạ lỗi là không giữ được mấy tập thơ đó” 

3.Trước 1945 làm được bài thơ nào ba cháu gửi ngay cho cô, lúc ấy cô chuẩn bị đi kháng chiến, cô có báo cho ba cháu. Ba cháu chỉ viết lại có mấy câu: "Chắc là không còn gặp nhau, khi nào ốm đau thì nếu có thể hãy tìm gặp nhau” Năm 1996 cô mới biết ba cháu ốm. Cô đã viết thư vì chắc chắn là không đi thăm được! Ba cháu trả lời bằng 4 câu:

                        Cái hẹn năm xưa đã lỡ rồi

                        Để trong chờ đợi nóng lòng ai

                        Tay bưng thuốc đắng nhìn xuyên chén

                        Năm tháng còn trên mấy đốt tay 

                                                Hẹn (3/1972)

Chữ "Cái hẹn” của ba cháu tuyệt vời không phải lời hẹn ước của nam nữ, cũng không phải câu hò hẹn mà là cái hẹn không có ngày, cái hẹn khi ốm đau. Đúng là giọng và lời của một nhà thơ lão luyện! Mà là nhắc lại cái ngày xa xưa ấy cách đây 1/2 thế kỷ. Trong bài "Độc ẩm”

            Uống ngụm đầu tiên những ước mong

            Đưa mình trở lại chốn Thành Tô

            Hồ Đông tưởng cạn từ năm ấy

            Với chén trà chuyên kết ban đầu

Chữ tưởng cạn ba cháu dùng câu dùng chữ thì không ai giống được. Tính cách bộc lộ là rất muốn ngao du với thiên hạ, gặp lại cảnh cũ, bạn xưa chưa quên vì nước Hồ (tức tình bạn của nhà thơ Đông Hồ-Mộng Tuyết NV) chưa cạn. Ba cháu có một nội tâm rất cao thâm, quên mình mà chỉ sống với thơ ca, kín đáo, thầm lặng không thích ồn ào, không thích dùng chữ "to lớn”.

Thân ái gửi thăm gia đình cháu.

Năm tháng trôi qua, mỗi người đều có gia đình và con cháu đề huề. Trong gia đình riêng, họ đều là người chồng, người vợ chung thủy, rất mực yêu thương cái tổ ấm của mình. Và dẫu cho cuộc sống còn nhiều bề bộn với bao toan tính, nhưng tình bạn của ba tôi và cô vẫn nguyên vẹn như xưa.

Sau giải phóng, ba tôi trở về, sống tại căn nhà cũ trước đây, ở thị trấn bé nhỏ, đìu hiu thuộc Bình Định. Từ thủ đô Hà Nội, tháng nào cô cũng thư vào thăm. Cô quan tâm đến từng bữa ăn, viên thuốc cho ba tôi. Mỗi lá thư là sự quan tâm, động viên để ba tôi vượt qua bệnh tật. Cô không bao giờ quên dặn dò thấu đáo như dặn một đứa trẻ: đừng quên uống thuốc, ngày uống mấy lần, uống vào lúc nào .

Xin chép một lá cô gửi cho ba tôi. Lá thư này, chữ có vẻ dễ đọc hơn

Hà Nội  10/2/1996

Kính gửi anh chị Yến Lan yêu quí

Anh Yến Lan ơi! Đêm qua anh có ngủ được không. Có ho nhiều không hả anh? Sáng dậy có thấy trong người dễ chịu không?

Mỗi lần chị đọc thư tôi cho anh nghe, anh hãy coi như tôi đang ngồi bên anh. Tôi đến thăm anh đấy mà. Tôi đang xoa những ngón tay của anh trong hai bàn tay tôi. Phải giữ cho ấm bàn tay, bàn chân. À anh có chịu khó hàng giờ uống một thìa xúp không nhỉ, rồi một thìa nước, thìa sữa nữa chứ!

 Tôi kể về tôi nhá! Hôm qua có đêm thơ "Mừng Đảng, mừng xuân trên ti vi” anh có xem không? Có mỏi mắt không, anh nhìn có rõ không? Gần đây ti vi hay có mục này. Mấy nhà thơ cao tuổi hay ngồi lại đọc và ngâm những bài thơ hay. Thầy cô giáo cũng hay tổ chức cho các em sinh viên đọc thơ của mình. Tôi rất thích nghe nhưng không nhớ câu nào cả, chỉ thỉnh thoảng nhớ vài câu của anh Xuân Sách. "Nhà càng lộng gió, thơ càng nhạt”. Tôi bị mất xoong thịt cháy đen vì cứ ngồi nghĩ đến câu thơ này.

Bữa khác chỉ vì cười lúc đang ăn cơm bị sặc ho phải bỏ bữa cơm vì câu: "Phật Tây Phương gầy tôi thì béo”  Nào tôi đã gặp anh Xuân Sách đâu nhưng tôi rất quí anh ấy. Giã, thật làm sao mà anh ấy đọc và tìm ra được một cái gì đặc điểm của mỗi nhà thơ, mà hàng trăm nhà thơ thì giỏi quá.

Tôi mới vừa đọc bài "Uống rượu với bạn đồng hương” trong cuốn "Hoa Với Rượu”. Đọc lại thôi chứ trước đây tôi đã đọc ở báo nào rồi. Vui, vui và đầy nhựa sống. Nói về say thì không có câu nào ví được với:

Đất say đất cũng lăn quay

Trời say mặt cũng đỏ gay ai cười.

Chị Yến Lan ơi! Hôm nay bệnh tình anh thế nào rồi hả chị? Chị đọc trước thư tôi, chỗ nào không nên đọc thì bỏ đi nhé. Tôi không biết thế nào nhưng tôi cứ cho là bệnh nặng rồi đấy. Chị cố dỗ cho anh ấy uống xúp một giờ một thìa chị ạ. Hiện nay có cháu nào cùng ở với chị, các cháu thay phiên nhau xoa hai bàn tay hai bàn chân. Phải giữ ấm cho bớt run. À mắt anh có còn nhìn thấy chữ to không Có nhìn được bức ảnh, hình không chị  Chị bận lắm không phải trả lời thư cho tôi đâu, chị bảo cháu nào viết cho tôi vài câu ví dụ như – hôm nay anh bớt ho. Anh vui hay buồn. Tôi rất thông cảm với chị”

Thân ái và ký tên.

  Hè năm 2002, ra thăm Hà Nội, tôi và má đem Hồi ký "Yến Lan, nhớ mãi về anh” vừa xuất bản, tặng cô. Cô liền khoe "Mình cũng vừa xem bài giới thiệu trên Báo "Người Lao Động”. Nói rồi cô vào nhà lấy ra một bìa sơ-mi cứng, màu hồng, vân đen; bên trong là những mẫu giấy được cắt từ báo ra. Cô cẩn thận lấy từng mẫu đưa tôi xem. Đó là những bài viết về Yến Lan Tôi sững sờ trước sức nặng "ngàn cân” của sự thủy chung, trọn vẹn, giàu tính nhân văn mà cô dành cho ba tôi…

Trước khi quay vào Sài Gòn, tôi đến thăm cô lần nữa. Cô nhìn tôi cười, nói nhỏ "Cô xem xong Hồi ký rồi, cháu giúp cho má viết được hồi ký này là giỏi lắm! Còn điều này, cô là người Hội An chứ không phải người Nam Bộ đâu” Rồi cô nói nhỏ với theo "Ba cháu là một người đặc biệt, rất khác với những người đàn ông khác. Ba cháu ý nhị lắm!”. 

 Có gì đó sâu thẳm trong trái tim người đàn bà này mà tôi chưa rõ khi nói với tôi: "kể từ khi biết ba cháu đến nay, hễ đọc báo thấy tên Yến Lan thì cô lập tức lấy kéo cắt và giữ cẩn thận, không sót bài nào.” Câu cô nhận xét về ba tôi "ba cháu ý nhị lắm” khơi gợi trong tôi sự tò mò sẵn có. Cuối cùng tôi cũng tìm ra được điều ý nhị của ba tôi mà chỉ có cô mới thấu đáo; đó là khi đọc thơ của ông trên báo, hay nghe trên đài, cô liền nhận ra ngay "chữ nào, câu nào là ba tôi viết dành cho cô”

 Ví dụ bài thơ "Xào xạc lá đa”, viết tại Hà Nội, song hoài niệm về cái thuở hai người mới quen đã quay trở lại .

                        Xào xạc sân chùa rụng lá đa

                        Tuổi thơ như thế đến tìm ta                   

                       Tiếng trong, tiếng đục nhòa nhân ảnh

                        Tô thếp bao nhiêu vẻ nhạt mờ                                   

Cô không muốn tôi viết tên cô trong hồi ký. Thực ra cô quá lo xa đấy thôi. Mỗi lá thư gửi cho ba; má tôi đều cảm nhận được tình nồng thắm, thiết tha giữa hai người, song thật khó giải thích cho đúng nghĩa vì nó không mang dáng dấp của tình yêu giữa nam nữ để ta hiểu nhầm. Chẳng thế mà có lần, má tôi đã hỏi, và cũng tự hỏi mình "Tại sao hai người thương nhau như vậy mà không lấy nhau nhỉ?” Tôi nheo mắt nhìn má cười ý nhị, chậm rãi thưa: "Nếu nói về tình bạn của hai người thì hơi quá, nhưng về tình yêu thì chưa thấy gì”. Câu nói của tôi làm bà tức cười, mắng yêu : "Cha cái con này”./.