Ảnh Đỗ thị Minh Giang

Nguyên Lạc

             BÀN VỀ KHỈ

                    

                 

Tọa trung đàm tiếu nhan như mộc,

Dạ bán phan viên thủ tự hầu. 

(Nguyễn Khuyến - Giả Cách Điếc)

Ngồi giữa đám nói cười thì mặt ngây như gỗ

Nửa đêm thì tay lần mò như con khỉ.

Có rau nội quạnh, dân xanh mặt

Không trái bần khô, khỉ bạc đầu ...

(Cử nhân PHAN VĂN TRỊ)

VÀI HÀNG VỀ KHỈ TRONG SINH VẬT HỌC

KHỈ thuộc lớp Thú (Mammalia:  còn được gọi là Động vật có vú hoặc Động vật hữu nhũ), bộ Linh trưởng (Primates) là bộ các động vật có độ tinh anh (trí tuệ) cao hàng đầu trong số các động vật. Bộ Linh trưởng được chia thành 2 nhóm chính: Prosimii và Simiiformes. 

- Prosimii mang các đặc điểm rất giống với các linh trưởng cổ nhất, và bao gồm vượn cáo đuôi vòng của Madagascar, cu li và vượn mắt kính. 

- Simiiformes bao gồm các loài khỉ và khỉ không đuôi.

Nhánh Linh trưởng được cho là hình thành cách đây ít nhất 65 triệu năm,(Wikipedia)

Tôn Ngộ Không, một nhân vật trong truyện Tây Du Ký của văn học cổ Trung Hoa, vốn là khỉ được nhân cách hóa. Hanuman trong thần thoại Ấn Độ cũng là khỉ. Khỉ còn được coi là động vật tượng trưng cho tinh thần lạc quan và tính bắt chước.

KHỈ TRONG TÂY DU KÝ

Tôn Ngộ Không còn gọi là Tề Thiên Đại Thánh hay Tề Thiên, là nhân vật chính trong tiểu thuyết Tây Du Ký, nhân vật giả tưởng có thể được xem là nổi tiếng nhất trong văn học Trung Hoa. Tôn Ngộ Không là một pháp sư, nhà sư, có hình thể là một con khỉ. Tôn Ngộ Không theo làm đệ tử của Tam Tạng để thỉnh kinh tại Tây Thiên (Ấn Độ)

Trán dô mắt thau sáng quắc,

Đầu tròn lông tóc bờm xờm.

Mõm nhọn răng thưa tính nóng,

Thiên lôi dữ tợn kinh hoàng ...

Tôn Ngộ Không biết được 72 phép biến hóa (Thất thập nhị huyền công), gấp hai lần số phép của Trư Bát Giới (con lợn /heo, yêu quái cũng là đệ tử của Tam Tạng.

Sau khi lấy được kinh, bốn thầy trò Tam Tạng được phong làm Phật. Tôn Ngộ Không do có tài phép đánh yêu tinh, ngay cả chư Thần Tiên cũng khó sánh, lại có công phò tá Đường Tăng thỉnh kinh, được phong làm Đấu Chiến Thắng Phật.  (Wikipedia)

 TƯỢNG BA CON KHỈ

Tượng Ba Con Khỉ Khôn Ngoan được đặt ở đền Toshogu ở Nikko, Nhật Bản. Ba con Khỉ Khôn Ngoan đó tượng trưng cho triết lý Tam Không:

- Khỉ Mizaru bịt mắt để không thấy điều xấu

- Khỉ Kizaru bịt tai để không nghe điều xấu

- Khỉ Iwazaru bịt miệng để không nói điều xấu

NHỮNG CHUYỆN LIÊN QUAN ĐẾN KHỈ

1. Con khỉ sếp

Chuyện rằng:

Có một Ngài Quan "đỉnh cao"  (cỡ Cờ Lờ Mờ...) chỉ thích nghe lời nịnh nọt (và quà cáp). Ông bắt nhân viên thuộc hạ khi xưng hô với mình, một điều phải “Thưa sếp”, hai điều phải “Bẩm sếp”. Ai biết tính sếp thì cuối năm được tăng lương, còn nếu  không sẽ bị đuổi đi nơi khác vì lý do kỷ luật. Vì thế có nhiều người ức lắm, chỉ chờ dịp “tặng” ông sếp ấy một bài học đích đáng.

Ngày nọ, có một nhân viên bị sếp thuyên chuyển, anh em đồng sở liền tổ chức một bữa tiệc tiễn đưa. Cố nhiên ông sếp được mời làm chủ tọa danh dự. Tiệc rượu rất vui nhộn: Văn nghệ đủ mục. Tiệc gần tàn, anh bị thuyên chuyển đứng lên xin muốn có mấy lời từ biệt anh em và  kể tặng các bạn một câu chuyện cổ tích. Anh em thích lắm, vì biết chàng này vốn nổi tiếng là một cây khôi hài. Thế là tiếng vỗ tay hoan nghênh rộ lên khắp bàn tiệc. Sau một hớp rượu, gắp thêm miếng mồi, anh chàng mới khề khà kể:

    Ngày xưa có một ông vua tính nết rất kỳ khôi, hay chơi những trò  trái khoáy. Vua nghe đồn ở núi Thái Sơn mới xuất hiện một trăm con khỉ đít đỏ rất quý  hiếm, nên truyền triều thần phải bắt  đủ số về làm cảnh. Các quan lo tái người. Vì mạo hiểm leo lên được đỉnh Thái Sơn nguy hiểm kia đã khó,  lùng bắt đủ một trăm con khỉ càng khó hơn. Có khi mất mạng. Nhưng  nếu không muốn mất "chỗ đội mão", họ phải nghe lệnh liều đi bắt khỉ. Bao phen xông xáo nguy hiểm,  họ chỉ có bắt được có chín mươi chín con, còn con đầu đàn chạy trốn; giăng bẫy mãi không bắt được. Các quan lo lắm vì kỳ hạn sắp tới. Túng quá hóa liều, họ đành tìm bắt một con chó  giống như khỉ thay thế, hy vọng “lập lờ đánh lận con đen” để qua mắt nhà vua.

Ngày nộp khỉ đã tới, vua vui vẻ đón nhận đúng một trăm con khỉ và hết lòng khen ngợi quần thần. Sẵn có chùm nhãn, vua ném hết cho lũ khỉ, rồi xem chúng tranh ăn, đuổi nhau “khẹt  khẹt” khắp vườn thượng uyển.  Chỉ một lát, chùm nhãn hết sạch.

Vua đặc biệt  chú ý thấy có một con khỉ, không kêu "khẹt khẹt" mà kêu "gấu gấu";  không ăn nhãn,  chỉ chạy  tới chạy lui tìm phân  mà ăn thôi. Lấy làm ngạc nhiên, vua hỏi triều thần:

- Giống khỉ gì lạ thế?
Một vị quan kính cẩn:
– Muôn tâu bệ hạ, đó là con khỉ sếp ạ!

 

2. Giai thoại Khỉ thời Trịnh Khải

Giai thoại kể rằng : vào thời Trịnh Khải, 1783, thế lực Chúa Trịnh đang suy tàn, nhưng vẫn còn kẻ nịnh bợ. Đặng Kim đã làm đến tước hầu, mà còn xin làm con nuôi nhà Chúa, đổi tên là Trịnh An. Một hôm, trên tường vôi nhà Hầu, có người đến vẽ một cây cổ thụ đang xiêu đổ, lá cành trơ trụi, gốc rễ ngả nghiêng. Trên chạc có con khỉ đang nằm ngủ, bên cạnh có câu thơ nôm :

Khỉ ơi tỉnh dậy đi thôi

Đừng chờ cây đổ, đi đời nhà mi.

Hầu Trịnh An tỉnh ngộ, từ quan, lấy lại tên cũ. Về sau, khi Trịnh Khải đổ, ông tránh khỏi nạn cháy nhà vạ lây. (theo Đặng Tiến)

3. Tình mẹ con của Vượn (Khỉ)

3a. Chuyện 1

 Chuyện Vượn, trong tình mẹ con làm  cảm xúc và nhớ đời, là một bài tập đọc lớp Ba, bậc tiểu học, cách đây hơn nửa thế kỷ (1949). Chuyện kể:

Có người thợ săn muốn bắt sống một chú vượn con, đã dùng tên độc để giết vượn mẹ. Vượn mẹ bị tên, biết mình không thể sống được, bèn gắng vắt sữa ra rừng để cho con uống. Xong rồi lăn ra chết. Người thợ săn quay về phía vượn con, cầm roi quất vào xác vượn mẹ. Vượn con thấy thế, kêu gào thương xót, chạy ngay lại gần. Người đi săn mới bắt sống được.

Lúc về nhà, cứ đêm đêm, vượn con nằm phục bên xác mẹ, ôm lấy kêu gào, vật vã, rất thảm thiết. Không được mấy hôm, vượn con cũng chết. "

Tình mẹ con nhắc đến câu ca dao :

Con vượn thương con lên non hái trái

Anh thương nàng phận gái mồ côi

(Tình Mẹ Con, Sách Tập Đọc Lớp Ba, tr. 10, một Nhóm Giáo Viên, 1949, Sài Gòn )

3b. Chuyện 2

Truyện Kiều của Nguyễn Du còn có tên là Đoạn Trường Tân Thanh tức “Khúc Ca Mới Đứt Ruột”. Có thật sự buồn đến nỗi ruột đứt ra từng đoạn từng khúc không? Xin thưa là có. Đứt ruột “đoạn trường” dựa vào sự thật là trong thiên nhiên có một loài khỉ có tình mẫu tử rất tuyệt vời. Khỉ mẹ rất yêu thương con. Vì một lý do gì đó, khỉ con bị chết mà còn thấy xác, khỉ mẹ ngồi ôm xác con cho tới khi xác con rữa thối. Các con khỉ khác trong bầy phải lén rình cướp lấy xác đem dấu đi. Nếu con bị bắt mất, khỉ mẹ ngồi ôm hai bầu sữa, buồn rầu, bỏ ăn, bỏ uống cho tới chết. Đem xác khỉ mẹ mổ bụng ra, thấy ruột khỉ mẹ đứt ra từng đoạn, từng khúc. Vì thế cho nên mới có câu “Buồn đứt ruột” hay đoạn trường là vậy.(THƯƠNG EM ĐỨT RUỘT, GIẢ ĐÒ NGÓ LƠ – NGUYỄN XUÂN QUANG)

KHỈ TRONG THƠ VĂN