MATSUO BASHÕ
NƯỚC NON
NGÀN DẶM
VÕ CÔNG LIÊM I was born to other things.*
(Tennyson-In
Memoriam)
Hơn 300 năm qua,trên bước đường dấn thân của
Bashõ;Oku-no-Hosomichi(1),có nghĩa là “Con Đường Hẹp dẫn đến Miền Xa” Narrow Road Far Province
Bashõ
khời hành vào năm 1689. Ông đi như để nhận
biết,ấy là ông đang sống với tư duy của chính mình, để từ đó Bashõ làm nên những vần thơ tuyệt mỹ,vẽ lại một
cảnh trí hài hoà giữa người với thiên nhiên,giữa tình người với người,thơ ông
giản dị,giản dị như chính bản thân ông, buông thả để tìm kiếm con đường tự do; đó
chính là lòng chân như của thân tâm vô lượng.Sau 3 thế kỷ “Con Đường Hẹp”đó như
lời hứa hẹn với thế gian mà Bashõ đã để lại, đồng thời là người khai sáng thể loại thơ Haiku và tự nó biến dạng như
haiku-thiền,mặc dù Bashõ không phải là thiền giả nhưng vô thủy vô chung ông trở
thành thiền sư vì lời thơ của Bashõ là công án(koan)thiền.Haiku là một thứ ngôn
ngữ mới mà thế giới ngày nay còn nhắc đến như một bộ môn khoa-học-văn-chương-thực-nghiệm
của chiều sâu nội tại.
Bashõ
sống qua một thời kỳ huyên náo của một xã hội đấu tranh về quyền sống cũng như
quyền làm chủ,một trạng huống nhiễu nhương trong sự thay đổi vận mệnh đất nước
Nhật thời ấy.Chính cái xáo trộn ngoại tại đã đưa ông đến nỗi buồn cho thân phận
mà ông gánh chịu phần nào trong đời; từ đó ông trút hết tâm trạng bi thương vào
thơ cũng như thúc bách ông bước đi để xa
lánh trần gian đầy tục lụy nầy…
Có
một vài chi tiết về cuộc đời của Matsuo Bashõ : Người ta dự ước Bashõ sinh vào
năm 1644 trong một gia đình nông dân thuộc thị xã Ueno về hướng đông nam Tokyo.Cha
Ba Tiêu là một kiếm khách Samurai hạng thấp,tên là Matsuo Yozaemon,nhưng hết lòng
chăm sóc,dạy dỗ con cái nhất là khoa ngữ thuật calligraphy.Nhưng bên cạnh đó có
nhiều hướng quan hệ khác có thể đưa Bashõ trở thành nông nghiệp.Tuy nhiên Bashõ
lại có năng khiếu về văn chương hơn những điều khác.Có lẽ;sự kết thân với bạn đồng
môn,con trai của vị lãnh chuá dòng dõi Tõdõ,vin vào đó Bashõ bước lần vào con đường
thi văn.Bashõ học hỏi về kỷ năng của thi tứ Kigin và của những nhà thơ lừng
danh ở Kyoto, từ đó Bashõ phát tiết sớm trong cuộc đời thi văn của ông..Bashõ
chịu ảnh hưởng 2 dòng tư tưởng lâu đời:thi văn Trung Quốc và học thuyết Lão Tử
qua thuyết vô-vi.
Sau
khi sư phụ qua đời,Ba Tiêu quay về Edo (tứcTokyo
bây giờ) cư ngụ ở đó để tu luyện về thi tứ,lúc đó ông học về thể loại thơ Haikai
ở chùa Kinpukuji.
Những
vần thơ đầu tiên trong thể loại Haika là những giòng thơ phát tiết cực kỳ trong
sáng phản ảnh một cách đích thực và cụ thể, nói lên được tính nghệ thuật của
thi ca, rồi từ đó biến thành thể loại riêng biệt đó là-Haiku-toàn bài thơ xây dựng
qua những câu thơ không vần điệu unrhymed với cách gieo vần:5 chữ câu đầu,7 chữ
câu giữa và 5 chữ câu cuối;cái loại thơ nầy có tính cách “chớp” được điều gì xẩy ra trong hiện trường hay bất luận hoàn
cảnh nào,nếu sự việc xẩy đến đúng lúc và xuất thần hay cảm hứng mà thành thơ
trong đối tượng của thiên nhiên và con người.Haiku không cần cùng vận,miễn sao
trong bài thơ có chữ tượng trưng cho 4 mùa xuân,hạ,thu, đông là một bài thơ đúng nghĩa và hài hoà giữa người với
thiên nhiên.
Bashõ
cho xuất bản tập thơ đầu tay bằng thể haiku dưới nhiều tên gọi khác nhau và mỗi
bài thơ có một dáng dấp riêng biệt và một ý nghiã quan trọng khác.Bashõ làm thơ
từ thuở đi học cho đến khi giả từ cuộc đời, ông
có 5 tập thơ nổi tiếng ghi lại những chặng đường ông đã đi qua:Du Ký Nắm Xương
Phong Trần(1684-1685)Thăm Chùa Kashima,Ký Sự Cái Đẫy,Ký Sự Thăm Làng
Sarashima(1687) và ký sự Con Đường Hẹp Dẫn Đến Miền Xa(1689).
Bashõ
say đắm với thiên nhiên; núi đồi,sông hồ,cây cỏ và muôn thú, ông đã hoà nhập hồn ông qua sự sống thường ngày,tiếp cận
những biến đổi của thời tiết và rung động như bản năng tự có của một nhà thơ,ngay
cả sự tha thiết với đời, ông dâng tặng những
án thơ hay đến thi bá Lý Bạch như tỏ lòng mến mộ.
Năm
20 tuổi là những năm Bashõ gặp khủng khoản về mọi mặt vật chất lẫn tinh thần,bởi
Edo là thành phố vật lộn,tranh chấp ấy là điều khó cho một nhà thơ như Bashõ,cuộc
sống đó trái ngược với tinh thần của ông,cái hào nhoáng của đô thị cũng như cái
phồn vinh giả tạo , đó là nguyên cớ để
Bashõ phải xa lánh, hầu phát huy lãnh vực văn chương,nhất là thơ. Ông thành lập được phong trào yêu thơ, đi từ nhóm sinh viên và những thương doanh đở đầu cho
trường phái thơ của Bashõ.Từ đó thành hình một nhóm thơ ở ven sông Sumida vào năm
1680.Với bút danh mới Bashõ.Bởi cái sự yêu chuộng cây chuối(ba-tiêu) mà bạn đồng
môn cũng như các đệ tử dựng cho ông một căn lều tranh với những cây chuối xanh
um mọc quanh lều, đó cũng là điều tạo nguồn
thi hứng cho Bashõ.
“Cây
chuối trong mùa thu
Gió bão-ta
nghe mưa nhỏ giọt
Xuống vũng nước đêm đen”
(Basho nowaki
shite/Tarai ni ame o/Kiku yo kana)
1682
lều chuối của Bashõ cháy để lại đống tro tàn.Ngọn lửa vô tình xoá bỏ hết những
gì trước đây mà ông để dành cho Edo . Ông não lòng,sống lất phất như kẻ không nhà.Năm sau đám
đệ tử và đồng môn dựng lại một cái lều khác. Ông cảm thấy cuộc đời này không có gì là tồn tại,kể cả cuộc đời ông đang
sống,nhờ có nghị lực ông vịn vào thơ để đứng dậy những khi cô độc và tuyệt vọng.
Điều đó có thể xem như tin được;vì Bashõ đối đầu
với bao tình huống xẩy ra trong đời, để rồi
đưa ông vào con đường rối loạn tâm thần;Bashõ trở nên nghi ngờ cho chính mình.Cuối
cùng ông tìm con đường giải thoát, ông dốc
tâm học hỏi,nghiêng cứu Thiền Phật Giáo(Zen Buddhism). Đứng trước thiên nhiên ông cảm nhận được cái lý sự vô
biên của vũ trụ. Ông nhận ra được điều đó
và thấy mình như cảnh vật giữa tại thế. Đạo
Phật đã mở cho ông con đường sáng để tìm thấy được chân như hiện hữu. Đọc thử bài thơ nầy của Bashõ xem ông nhận thức như thế
nào giữa vũ trụ quan với nhân sinh quan có tương hợp như lòng mình?:
“Hoa anh đào ủ rũ
Thế
gian nầy ủ rũ
Tôi ngồi đối mặt với bùn non
trong tay rượu
Và;hạt gạo đen
(Tired of cherry/Tired of this whole world/I
sit facing muddy sake/And black rice).
Năm
1684;từ hướng tây Edo,Bashõ bắt đầu cuộc hành trình,ròng rã cả tháng dài,chịu đựng
nắng mưa trên những chặng đường gian khổ và mệt nhọc.Nhưng Bashõ không nao núng,tiến
bước như thách đố với chính mình,một nghị lực khó lòng khuất phục
kể cả những hiểm nguy. Đó là cơ hội đầu đời trong bước đi để tìm thấy nước
non ngàn dậm cho một cuộc viễn hành trên đất quê hương.Bashõ tự mãn điều nầy,vì
chính sự chọn lựa như một giải pháp giữa đời và người,vừa thoát tục vừa thoát xác!Bước
“giang hồ”của Bashõ thể hiện bằng đôi “chân trần”,thể hiện bằng tấm thân tàn tạ
là thể hiện cả một sự chịu đựng vô bờ bến của kẻ phong trần để đi tới chân lý tánh
không,bởi chấp nhận của Bashõ có nghĩa là chối bỏ mọi tham dục của trần thế bằng
một tâm hồn giản đơn và bình dị như thơ ông diễn tả. Đọc những vần thơ cuối đời của Bashõ cho ta nhớ đến Huệ
Khả(đệ tử của Phật Bồ-Đề-Đạt-Ma)cũng như Lục tổ Huệ Năng “Bản lai vô nhất vật/Hà
xứ nhạ trần ai” đều có tâm chất giống
nhau,nghĩa là phủi sạch bụi trần để đạt tới chân như.Sự dấn thân của Bashõ,nếu
nhìn kỷ ta sẽ thấy cái mà Bashõ thực hiện được là Tính Không và Chân Như của Phật
giáo. Đó là lối sống của người nghệ sĩ,nhà
thơ là một người nghệ sĩ,một đời sống đầy sáng tạo,nếu không có những yếu tố đó
chắc chắn Matsuo Bashõ không thể có những vần thơ siêu thoát như vậy.Bashõ chôn
giấu cái bí mật hiện hữu đó,chính là cái vô tận tính không nó nằm trong từng bước
du hành của Ba Tiêu.
“Hoa cúc trắng ngần
Nở ngay trước mắt tôi
Không mảy may hạt bụi”
(Shiragiku no/Me ni tatete
miru/Chiri mo nashi)
Bashõ
xem những bước đường của mình như một cuộc hành hương về những nơi của đất mẹ mà mỗi nơi chứa đựng đầy đủ một nền văn minh
cổ đại,một tôn giáo truyền thống lâu đời và cả một lịch sử trường kỳ chiến đấu
của những anh hùng dân tộc samurai…
Như
có điều gì báo cho Bashõ biết về số phận của mình. Ông quyết đi lần nữa để được thấy trọn vẹn cái tình yêu
đất nước trước khi lià đời.Có lẽ chuyến đi lần nầy là lần cuối mà chính ông cũng
mong như vậy.Nhưng thời gian đâu có chiều lòng người; ông phải già,phải yếu như vạn vật khác giữa vũ trụ nầy,
ông không nhìn đó làm tiếc nuối,hay chua xót khi chưa đạt tâm nguyện.
Ông nhất định lên đường khởi hành vào mùa đông,nhưng
sức khoẻ của ông quá bại hoại, qua lời khuyên môn đệ, ông đành khất lại và đợi tới mùa hè tháng 5/1689.Chuyến
đi nầy cùng với đệ tử Sora.Thầy trò hành trang trong tay nải; bút nghiêng và ít
quần áo.Bashõ quyết định lên đường như một
hành trạng phiêu bồng -hyohakusha -Một hành giả không hướng đi “One who moves
without direction”.Một hành trình dài đằng đẳng 5 tháng trời, xuyên qua bao con
đường,đèo cao,biển cả từ đồng bằng đến miền cao,trực chỉ hướng bắc Edo dọc theo
bờ biển,không ngại khó, thực hiện như hành đạo,như dấn thân với đời để thấy được
nỗi khổ từ mình mà ra.Hành động nầy cũng hiếm thấy trên đời xưa và nay.Bashõ thành
công con đường đi tới của mình.
Những
bài thơ Bashõ để lại là những tuyệt tác,trong đó ký sự”Con Đường Hẹp dẫn đến Miền
Xa”(Narrow Road Far Province
“Nếu
được coi là linh hồn của người Nhật thì đó là điều ông đã viết ra”Lời nhận định
của Miyazawa Kenji(nhà thơ Phật giáo thế kỷ XX).
Bashõ
một nhà thơ lang thang,phiêu bồng, nhìn hành sự đó người ta cho nhà thơ đầy năng
động tính.Không!Ba Tiêu trầm ngâm trong bước đi lặng lẽ đó. Động nhưng mà tĩnh cái đó mới là siêu lý tư tưởng.
Ông đã thổi vào không gian vũ trụ một sự tỉnh lặng
vô biên giữa hai trạng thái hữu và vô để thức tỉnh giữa chủ thể và đối tượng.
Đọc bài thơ nổi tiếng của Bashõ mà D.T.Suzuki
cho là công án thiền,ngần ấy thôi mà chứa đựng cả vũ trụ vô-vi.Biết rằng giữa
haiku và thiền không có dấu hiệu gì là dính liền nhau,nhưng trong haiku có sự tương
hợp của thiền:
“Kià cái ao xưa!
Con cóc nhảy vào
Tiếng nước nghe động”
(The old pond;ah!/A frog jumping/The
water sound)
Bashõ
đột phá những thể thơ của mình đến với văn chương,mỗi câu thơ được mài giũa bóng
láng.Giọt nước rớt vào nước,tạo cho ta cảm giác của làn sóng vô cùng.
Bashõ
raised the form to literature,each poem like a polished stone that.When dropped
in water,creates an infinity of ripples. Đọc
bài thơ dưới đây để nghe cái tỉnh lặng vô biên của Ba Tiêu diễn tả:
“Lắng nghe!con cóc
Nhảy vào trong cõi lặng
Của bờ ao thiên cổ”
(Ngày
xuân 1686)
(Listen!a frog/Jumping into the
stillness/Of an ancient pond!)
“Lắng
nghe!con cóc nhảy vào trong cõi lặng của bờ ao thiên cổ”.Một câu văn ngắn gọn
chứa toàn thể một không gian tỉnh lặng.Thấm nhuần tuệ giác của một chân tu,cao
siêu vời vợi nhưng gần gủi vô cùng giữa cảnh giới và sắc giới.Thiền thi nó nằm ở
cái chỗ đó!Tựu chung thi tứ của Bashõ đều vẽ lên cái sự huyền nhiệm giữa người
và vật, quyện dưới một nhãn quang siêu thoát.Thơ Ba Tiêu hay ở cái giản dị,tầm
thường mà đời không tìm thấy.Dù hiện tượng đó xẩy ra trước mắt mình.
“Con
Đường Hẹp dẫn đến Miền Xa” là tập ký sự mô tả cả dặm trường mà Bashõ đi qua với
một tinh thần khí khái,tương như,tư tưởng của Bashõ là lần bước trên lối mòn để
nhận thấy và đi vào cõi như nhiên của thuyết nhà Phật.Bashõ đã tìm ra nơi an trú
của mình dù là “hành khất” trên đường đời.Bởi sự đi của Bashõ là nhập định
contemplation trong trực giác intuition;nhờ đó mà Bashõ chứng ngộ để đi tới
minh mẫn và sáng suốt hơn.Nhưng ở đây;hành trạng của Bashõ có tính vật lý vì nó
đưa tới một hành động thực nghiệm,có nhĩa rằng Bashõ tạo được cuộc sống cho chính
mình như một sự chấp nhận của định mệnh.Xem Bashõ như một môn đồ vô thừa nhận,quẳng-đi-xa
far-flung,nhờ cái nguyên lý,tự sự đó để Bashõ hoàn thành sứ mạng của kẻ du hành
và sáng tạo những vần thơ tâm huyết của con người ưa phóng ngoại và thấy được cái
vũ trụ ngoại giới trên một quê hương đích thực của mình.
Năm
1694 Bashõ chết.Có một nhà thư pháp lừng danh đề tựa cho tập ký sự “Con Đường Hẹp”Narrow
Road như sau:”Mỗi lần tôi mặt áo mưa vào, ước
làm sao dự một cuộc hành trình trong mưa và một lần được ngắm nhìn cái hình ảnh
đó một cách thoả mãn mà mấy khi được nhìn thấy.Một cảm giác tràn ngập. Đúng là một hành trình!Cho một con người”.
Once
had my raincoat on,eager to go on a like journey and then content to sit
imagining those rare sights what a hoard to feelings.Such a journey!Such a man.
Qua
nhiều thế kỷ.Bashõ có nhiều điều làm cho nhiều người phải để ý tới –“bụi đời”,bohemian,nhà
thơ điên hay ông thánh sống! Đó là những
lý sự xưa nay đời nhìn Bashõ dưới nhiều con mắt khác nhau.Những khi tại thế hay
đi về cõi tịnh.Bashõ không nói,không cười, ông
lặng câm để nhận thấy như luật điều im lặng được rao giảng,ngay cả Phật cũng đôi
lần nói lên điều nầy,thì việc gì phải nói giữa cái thời ngổn ngang,gò đống.Bashõ
nhận ra được; đó là thời kỳ mạt pháp của thế gian. Ông một mực giữ được tâm bình thường để hành sự.
Đó là tinh thần của Thiền tông mà Matsuo Bashõ đã
lãnh hội được.
*
Trên
con đường hành du người ta thấy một Bashõ buông thả,bất cần đời,tóc tai,
áo quần rối bời như một khất sĩ, ông không ngại những lời miệt thị.Không có gì là tối cần
cho một thi sĩ du hoang như Bashõ.Ba Tiêu cho rằng: cuộc đời vốn là KHÔNG!
Lời
dặn cuối cùng của Bashõ đến với đám môn đệ:”Hướng tới cái đi trước mà đi”.Nói
xong; ông nhắm mắt đi về miền miên viễn. Đó
là cơ duyên dành cho những vần thơ mà Bashõ đã đi qua và để lại; khác gì bóng
ma thiên cổ.Ghost-to-be!
VÕ
CÔNG LIÊM
(muà phụcsinh 4/2011)
*”Tôi
sanh ra để làm những việc khác” Tennyson-Trong Ghi nhớ.
(1)Oku-No-Hosomichi:Oku
nghĩa:tận cùng ở một nơi,sâu hút xa xăm.No:là giới từ.Hosomichi:các tỉnh làng
xa ở phương Bắc.Anh Ngữ dịch:Tỉnh thành,Có người dịch: Đường về nội tâm…
SÁCH
THAM KHẢO:
-Basho’s
Trail (On The Trail Of A Ghost) by:Howard Norman.The Bird Artist&Devotion
2007.USA
-Matsuo
Basho by TH Chu Kim Hải.TGXB/PH 2007 USA
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét