CÕI ÂM TRONG THƠ

Hoàng Long Hải

          Tôi tính chấm dứt bài viết về mùa thu, nhưng nghĩ lại, tới thu thì âm thịnh dương suy, không nói về ma quỉmột chút thì e rằng bỏ qua một khía cạnh độc đáo của thi ca nói về mùa thu. Quả thật, các mùa khác, ít ai làm thơ ma.

          Có lẽ người Trung Hoa làm thơ ma trước ta khá lâu. Đời nhà Thanh, khi Bồ Tùng Linh viết “Liêu Trai ChíDị” (3), có Vương Ngư Dương đề thơ như sau:

                   Cô vọng ngôn chi, cô thính chi

                   Đậu bằng qua giá, vũ như ti

                   Liệu ưng yếm tác nhân gian ngữ                

                   Ái thính thu phần quỷ xướng thi

                                             (Vương Ngư Dương)

          Tản Đà dịch như sau:

                   Nói láo mà chơi, nghe láo chơi

                   Giàn dưa lún phún hạt mưa rơi

                   Chuyện đời chán hẵn, không thèm nhắc

                   Thơ thẩn nghe ma đọc mấy lời

          Đào Trinh Nhất dịch như sau:

                   Cứ nói tràn, cứ nghe tràn

                   Đêm mưa thánh thót trên giàn đậu dưa

                   Chuyện đời đã ngán xưa giờ

                   Thích nghe ma quỉ dưới mồ ngâm thơ!

          Việt Nam, khoảng giữa thế kỷ 20, có một người làm thơ nổi tiếng rất “liêu trai”, có một tập thơ nghe rờn rợn, đó là tập “Mê Hồn Ca”. Thơ ma của ông, Đinh Hùng, có bài sau đây hay nhứt:

                   BÀI THƠ CHIÊU NIỆM

                   Trời cuối thu rồi em ở đâu

                   Nằm trong đất lạnh chắc em sầu

                   Thu ơi! Đánh thức hồn ma dậy

                   Ta muốn vào thăm nấm mộ sâu!

                   Em mộng về đâu!?

                   Em mất về đâu!?

                   Từng đêm tôi nguyện, tôi cầu

                   Ấy mầu sương khói là mầu mắt xưa

                   Em đã về chưa

                   Em sắp về chưa

                   Trăng sao tắt ngọn đèn mờ     

                   Ta nằm nhỏ lệ, khóc thơ gọi hồn      

                   Thần chết cười trong bộ ngực điên

                   Ta nghe em thở tiếng ưu phiền

                   Nắm xương khô lạnh còn ân ái

                   Bộ ngực bi thương vẫn rợn tình

                   Hỡi hồn tuyết trinh

                   Hỡi người tuyết trinh

                   Nghe ta em thoát thân hình

                   Nhập hồn cây cỏ đa tình mỗi đêm

                             ... ... ...

          Các thi sĩ của ta xưa nay chưa ai viết về thơ ma ghê rợn như ông. Ma đang ngũ trong nấm mồ lạnh lẽo, ông biểu đánh thức ma dậy để ông vào thăm nói chuyện chơi. Ông không chơi với ma đói, ma khát, ma què, ma chết trận chết đường, ma Kinh tế mới (4) mà chỉ chơi với ma con gái, ma đẹp; hèn chi trong “Liêu Trai Chí Dị”, hồ ly hiện hình là biến thành một cô gái dung nhan mỹ miều để mê hoặc những người dại gái. Trong bộ ngực vẫn rợn tình của cô gái Liêu Trai là tiếng cười của thần chết.

          Cả hai tập thơ của ông “Mê Hồn Ca” in năm 1954 và “Đường Vào Tình Sử” in năm 1961, tập nào cũng phảng phất ma quỉ ghê rợn, ai nhát gan không nên đọc một mình lúc đêm khuya:

                   .. .. .. .. .. ..

                   Nếp nhàu vai áo sang thu

                   Xin em đừng khóc gối mưa giận hờn

                   Gầy hao lửa nến linh hồn

                   Nhìn gương sợ bóng cô đơn lạ người         

                   Giật mình biến động mù khơi

                   Gió mưa chợt vắng tiếng đời xót thương

                   Tượng sầu nguyện khói pha sương   

                   Dỡ vuông khăn liệm, mùi hương còn nồng

                                     (Nếp áo sang thu, Đinh Hùng)

                   Rời tay nhịp phách đoạn trường

                   Hồn đêm nay thấm mùi hương năm nào?

                   Sầu che nửa mặt chiêm bao

                   Dòng mưa thu lệ chìm vào phấn son

                   Nét mày cong vút núi non

                   Mênh mông xiêm trắng linh hồn vào thu

                                      (Vào Thu, Đinh Hùng)

                   Nắng trôi vàng chảy về đâu

                   Hôm nay mới thực bắt đầu vào thu

                   Chiều xanh trắng bóng mây xưa

                   Mây năm xưa đã phiêu du trở về

                   Rung lòng dưới bước em đi

                    Lá vàng gợi lại phân ly mất rồi

                   Trời hồng chắc má em tươi

                   Nước trong chắc miệng em cười thêm xinh

                   Em đi, hoài cảm một mình

                   Hai lòng riêng để mối tình cô đơn    

                   Hôm nay tưởng mắt em buồn

                   Đã trông thấp thoáng

                                      ngọn cồn bóng sương

                   Lạnh lùng chăng gió tha phương

                   Em về bên ấy ai thương em cùng

                        (Bài hát vào thu, Đinh Hùng)

          Cả mấy bài nói trên của Đinh Hùng, chỉ có bài “Bài thơ Chiêu Niệm” là hay, ý tưởng mới lạ và nồng nàn. Các bài khác nặng tính chơi chữ, dùng chữ thật kêu nhưng ý tưởng chẳng có gì mới mẻ khác lạ cả. Chỉ được có một câu hay: “Nắng trôi vàng chảy về đâu?” Nắng như một chất lỏng màu vàng trôi trên mặt đất không biết chảy về đâu? Còn những ý như lá vàng, phân ly là những ý xưa nay vẫn có.

          Hai đoạn trích trước mang vẽ liêu trai, đó là nét đặc biệt trong thơ Đinh Hùng. Ngọn lửa nến hiu hắt, hao gầy, vàng vọt, như ẩn hiện linh hồn người chết đâu đó. Khăn vuông đã liệm mặt, thân thể đã lạnh giá mà mùi hương hình như vẫn còn nồng, “Giở vuông khăn liệm mùi hương còn nồng”. Cũng mùi hương đó Đinh Hùng nhắc lại trong bài sau: “Hồn đêm nay thấm mùi hương năm nào!?”

          Người chết đã mấy năm còn mùi hương, ấy là linh hồn còn quanh quất đâu đó, chưa chịu đi xa. Nét lông mày cong vút như núi, nói như thế thì cũng như Nguyễn Du tả “Làn thu thủy, nét xuân sơn”.

          Thực ra, trước Đinh Hùng, Chế Lan Viên cũng đã nói tới ma: “Muôn ma Hời sờ soạng dắt nhau đi”. Hời là người Chàm, nhưng ý tưởng của Chế Lan Viên không ghê rợn, “liêu trai”, kinh dị như trong thơ Đinh Hùng. (Đinh Hùng là đệ tử của nàng tiên nâu, trên hương án có đặt một cái đầu lâu khi nào cũng khói hương nghi ngút).

          Theo quan điểm của người xưa thì khi xuân tới là dương bắt đầu thịnh, âm suy dần. Tới mùa thu thì ngược lại, dần dần âm thịnh dương suy.

          Rằm tháng bảy có lễ Mục Kiền Liên báo hiếu cho mẹ, Phật tử gọi là “Mùa Báo Hiếu”. Rằm tháng Bảy, người Việt cũng có tục cúng cô hồn. Hôm ấy, những ai đã chết rồi đều được xá tội (xá tội vong nhân), cửa địa ngục mở ra để những linh hồn bị giam giữ được lên dương gian kiếm ăn. Ngoài ra, những người vô danh vị quốc vong thân, những người chết bất đắc kỳ tử, chết đường chết chợ, chết oan ức và những linh hồn không có con cháu thờ phượng đều tụ họp nhau lại trên dương thế. Đình chùa miếu mạo và nhà tư nhân đều cúng vong. Có nơi làm lễ lớn, gọi là cúng “trận vong tướng sĩ”, hay “tế thập loại chúng sinh”, những người hay chữ, thường viết các bài văn tế. Sau đây là một đoạn trong “Văn Tế Thập Loại Chúng Sinh” của Nguyễn Du:

                   Tiết tháng Bảy mưa dầm sùi sụt

                   Toát hơi may lạnh buốt xương khô

                   Não người thay buổi chiều thu

                   Ngàn lau nhuốm bạc lá ngô rụng vàng

                   Đường bạch dương bóng chiều man mác

                   Dặm đường lê lác đác mưa sa

                   Lòng nào lòng chẳng thiết tha

                   Cõi dương còn thế nữa là cõi âm

                                                (Nguyễn Du)

          Ông Phan Huy Tiến cũng có một bài văn tế tướng sĩ rằm tháng bảy, xin trích vài câu: 

                   Gươm Linh Bảo mười năm sẵn có

                   Đấng anh hùng mưa gió chưa thôi

                   Dám nhung trận một phút như không

                   Con tạo hóa ghét chi lắm thế

                   Nhớ tôn linh xưa           

                   Hào kiệt ấy tài

                   Kinh luân là chí

                   Nặng vai nửa gánh giang sơn

                   Chắp cánh bốn phương hồ thỉ

                   Quốc bộ gặp cơn binh bách

                   Phép nhung bào từng lắm trận uy linh

                   Thiên tài mong học chước Vệ Hầu,

                   Chế pháo đạn biết bao chừng cơ trí

                   Thà chết mà trọn tay địch khái

                   về theo tổ phụ cùng vinh

                   Kìa sống như mấy mặt hàng thần,

                   ở lại giang sơn thêm bẻ bàng

                                                (Phan Huy Tiến)

        Trong cuộc chiến tranh chống Pháp giành độc lập và trong cuộc Nam Bắc nội chiến ở nước ta, biết bao người vì nước quên mình, hy sinh một cách anh dũng. Cho đến những ngày cuối cùng của cuộc tương tàn cũng có biết bao người không chịu nhục, noi gương Võ Tánh, Ngô Tùng Chu, Nguyễn Tri Phương, Hoàng Diệu. Làm tướng thành mất thì chết theo thành. Đó là các anh hùng Nguyễn Khoa Nam, Phạm Văn Phú, Lê văn Hưng, Trần văn Hai, Lê Nguyên Vỹ, bên văn cũng có Trần Chánh Thành quyên sinh. Còn hàng trăm người khác nữa, không sống nhục trong ngày quốc hận. 

        Than ôi! Tháng bảy mưa dầm sùi sụt, các vị anh hùng ấy, ngày nay linh hồn siêu thoát về đâu? Thân xác vềđâu? Chỉ còn lại đây là những xót xa của người vọng quốc.

        Ba mươi năm nội chiến, hàng triệu người hy sinh, chết oan. Sau nầy, dân tộc chúng ta nên chọn một ngày quốc lễ, ngày rằm tháng Bảy, để tưởng nhớ chung cho tất cả những người đã mất trong cuộc tương tàn.

         

        (1) Hình như lúc nầy ông yêu Thương Thương, nhà ở phố Gia Hội, Huế. Thương Thương là cháu thi sĩHoàng Diệp, bạn của Hàn Mặc Tử. 

        (2) Ngoại trừ Gia Long và Bảo Đại (vua đầu và cuối) các đời khác không lập ngôi hoàng hậu. Lệ nầy do Minh Mạng đặt ra, gọi là “Ngũ bất lập”: Bất lập hoàng hậu, đông cung, tể tướng, phong vương và trạng nguyên.

        (3) Bồ Tùng Linh muốn chống nhà Thanh, nhưng bấy giờ phe “Phản Thanh Phục Minh” thế cùng lực kiệt, nên chẳng làm được gì nữa. Bồ Tùng Linh bèn mượn chuyện ma để viết “Liêu Trai Chí Dị”, phản đối nhà Thanh một cách tiêu cực. Người Trung Hoa thường tự hào về dân tộc họ, nhưng trong lịch sử Trung Hoa, hai lần họ bịngoại thích cai trị (không phải là người Hán) một lần nhà Nguyên (Mông Cổ), một lần nhà Thanh (người Mãn Châu) cai trị hằng mấy trăm năm mà đành chịu im. 

        (4) Khi Võ Văn Kiệt làm Chủ tịch Ủy ban Nhân dân TP/HCM, một đêm y ra công trường “Hồ Con Rùa” với ý định xem dân chúng cúng rằm tháng bảy để có biện pháp bài trừ  “mê tín dị đoan”. Y thấy có ba con ma đang hỏi chuyện nhau. Một con ma tự giới thiệu:

          - “Tôi chết hồi Pháp Việt chiến tranh”.       

          Con ma thứ hai cũng tự giới thiệu:

          - “Tôi chết oan trong một vụ pháo kích hồi chế độ cũ”.

          Thấy con ma thứ ba không nói gì cả, hai con ma kia bèn hỏi. Con ma nầy trả lời:

          - “Tôi không phải là ma. Tôi mới trốn từ vùng Kinh tế Mới về”.

CHANSON D' AUTOMNE

                           của PAUL VERLAINE:

                   Les sanglots longs,

                   Des violons

                   De l' Automne

                   Blessent mon coeur

                   D' une langueur

                   Monotone.

                   Tout suffocant

                   Et blême, quand

                   Sonne l' heure      

                   Je me souviens,

                   Des jours anciens.

                   Et je pleure.

                   Et je m'en vais

                   Au vent mauvais

                   Qui m' emporte

                   Deça, Dela

                   Pareil a la           

                   Feuille morte.

THU                  
          của XUÂN-DIỆU

                   Nõn nà sương ngọc quanh thềm đậu;

                   Nắng nhỏ bâng khuâng chiếu lỡ thì.          

                   Hư vô bóng khói trên đầu hạnh;

                   Cành trúc run run chân ý nhi.

                   Gió thầm, mây lặng, dáng thu xa;

                   Mới tạnh mưa trưa, chiều đã tà.

                   Buồn ở sông xanh nghe đã lại,

                   Mơ hồ trong một tiếng chim qua.

                   Bên cửa ngừng kim thêu bức gấm,

                   Hây hây thục nữ mắt như huyền;

                   - Gió thu hoa cúc vàng lưng giậu,

                   Sắc mạnh huy hoàng áo trạng nguyên.

THU RỪNG

                   của HUY-CẬN

                   Bỗng dưng buồn bã không gian,

                   Mây bay lũng thấp giăng màn âm u.

                   Nai cao gót lẫn trong mù,

                   Xuống rừng nẻo thuộc nhìn thu mới về.

                   Sắc trời trôi nhạt dưới khe;

                   Chim đi, lá rụng, cành nghe lạnh lùng.               

                   Sầu thu lên vút, song song

                   Với cây hiu quạnh, nới lòng quạnh hiu.

                   Non xanh nhạt cả buồn chiều

                   - Nhân gian e cũng tiêu điều dưới kia.

                                                                                  hoànglonghải