Chân Dung Tác Giả

NÓI RÕ THÊM VỀ CÁC NHÀ THƠ LÃNG MẠN TIỀN CHIẾN

Hoàng Long Hải

          Thơ lãng mạn tiền chiến là một thời kỳ rực rỡ trong thi ca Việt Nam. Đó là những tác phẩm có giá trị, những nhà thơ có thực tài. Những tác phẩm đó cũng như tên tuổi người làm ra nó sẽ còn lại với văn học, được ghi lại trong văn học sử.

          Thương thay! Một số qua đời khi còn quá trẻ, như Hàn Mặc Tử, Bích Khê; một số may mắn, sống ở miền Nam, như Vũ Hoàng Chương, Đông Hồ, tài năng được phát triển, tác phẩm được phổ biến rộng rãi, tự do, bạn đọc tôn vinh họ thành thi bá, thi vương. Một số đông, ban đầu vì lòng yêu nước đi theo kháng chiến chống Pháp giành độc lập cho dân tộc, rồi kẹt lại trong chế độ độc tài Cộng Sản ở Bắc Việt Nam, tâm hồn họ trở nên chai đá, tài năng mai một;

họ đã chết từ Đại hội đảng Cộng sản lần thứ hai ở Việt Bắc, đại hội nầy đặt vào tay họ, tim óc họ những gông xiềng mà tiêu biểu nhứt là “Luận cương về văn hóa” được Trường Chinh đưa ra trong đại hội văn hóa toàn quốc năm 1947. Ngay trong kháng chiến chống Pháp, có người đã muốn trốn về vùng quốc gia như Văn Cao; hoặc sau hiệp định Genève 1954, có người muốn trốn vào Miền Nam như Thế Lữ, Lưu Trọng Lư nhưng với những gông xiềng ấy, làm sao họ thoát được. Đặc biệt sau “Phong Trào Trăm Hoa Đua Nở” năm 1956, không ít người bị “đánh”, bị đưa đi cải tạo, những thi sĩ lãng mạn tiền chiến còn đó mà coi như đã chết rồi.

          Sau khi thống nhứt Trung Hoa, năm 213, Lý Tư, quân sư của Tần Thủy Hoàng, theo thuyết quân chủ chuyên chế của thầy là Thương Ưởng, xúi Tần đốt sách, chôn học trò để thống nhứt tư tưởng thiên hạ thành một mối. Từ đó, Trung Hoa có một triều đại duy nhứt, luật pháp duy nhứt, một đường lối tư duy duy nhứt. Có nghĩa là một người suy nghĩ cho tất cả, không ai có thể có tư tưởng nào khác, nói như Phan Khôi, có nghĩa là “Trăm hoa đua nở” nở thành một thứ cúc vạn thọ hết thảy. Cúc vạn thọ là thứ cúc đem dâng lên vua, chúc thánh hoàng sống lâu ngàn tuổi (vạn thọ). Cũng sau khi thống nhứt Trung Hoa, Mao Trạch Đông phát động “Trăm Hoa đua nở”, xem thử có hoa nào nở ngoài tư tưởng Mao thì cho đó là phản động, phải trừ bỏ, triệt tiêu. Hồ Chí Minh cũng dùng cái bẫy đó đối với những văn nghệ sĩ theo kháng chiến và hầu hết, đều bị “đánh”, bị tù. Chỉ còn lại một thứ hoa vạn thọ sau đây: 

                   Hoan hô Staline,

                   Đời đời cây vạn thọ

                   Rợp bóng mát hòa bình

                   Đứng đầu sóng ngọn gió

                   Hoan hô Hồ Chí Minh

                   Cây hải đăng mặt biển

                   Bão táp chẳng rung rinh

                    (Bài ca tháng Mười, Tố Hữu)

Hoặc là:

                   Sta-lin, Sta-lin,    

                   Yêu biết mấy khi nghe con tập nói

                   Tiếng đầu lòng con gọi Xít-ta-lin

                   Ông Xít-ta-lin

                   Ông Xít-talin

                   Hỡi ơi ông mất đất trời có không

                   Thương cha, thương mẹ thương chồng      

                   Thương mình thương một,

                   thương ông thương mười

                   Ơn nầy nhớ để hai vai

                   Một vai ơn Bác, một vai ơn Người

                   Con còn bé dại con ơi!

                   Mai sau con nhé, trọn đời nhớ Ông

                              (Đời đời nhớ Ông, Tố Hữu)

         

          Trong cuốn “Trăm Hoa Đua nở trên đất Bắc”, tác giả Hoàng Văn Chì nhận xét: “Tố Hữu là thần tượng thi ca Cọng Sản Việt Nam, cũng như Mayakoski ngày xưa là thần tượng của thi ca Liên Xô. Ông là một trong 18 Trung Ương ủy viên đảng Lao động Việt Nam” (tên trá hình của đảng Cọng sản Việt Nam). Thực chất, các nạn nhân trong vụ “Trăm Hoa Đua Nở” gọi ông là “Cai văn nghệ”, “Cặp rằn văn nghệ”. 

          Tố Hữu tên thật là Nguyễn Kim Thành, quê ở Thừa Thiên, mới học trường Khải Định được vài năm thì bỏ học đi theo Cọng Sản. Từ khi còn trẻ, ông đã có tài làm thơ, nhưng không phải là thứ thơ nịnh như sau nầy. Trong cuốn sách của học giả Hoàng Văn Chì, ông trích trọn cả hai bài thơ nói trên. Tôi không đủ can đảm làm việc ấy, chỉ trích lại những câu vô liêm sĩ nhứt trong nghệ thuật nịnh hót của thi ca Cọng Sản Việt Nam. Cũng đáng phỉ nhổ như thế, khi Breznev, tổng bí thư đảng Cọng Sản Liên Xô mất, Nguyễn Đình Thi, tổng thư ký hội Nhà Văn Việt Nam (Cọng sản) bắt chước Tố Hữu, làm một bài thơ khóc than. Xuân Diệu, một thi sĩ nổi tiếng trong làng thơ mới, một người được các nhà phê bình văn học mệnh danh là Thi sĩ của Tình yêu và Tuổi trẻ, sau khóa học tập chính trị ba tháng, đã viết những câu được gọi là thơ như sau:

                   Hôm nay học hết kỳ chỉnh Đảng

                   Thấy bốn phương ánh sáng ùa vào

                   Bước đầu tuy chửa là bao

                   Nhưng nghe đã rộng, đã cao vô ngần

                   Đảng còn tranh đấu không thôi

                   Ta còn theo Đảng đời đời tiến lên

                                                (Xuân Diệu)

          Có thể gọi đó là thơ được sao hay là vè, hay là một thuật ghép chữ cho có vần? Còn tư tưởng thì đã có đảng vạch ra rồi và nghệ sĩ chỉ là những tên nịnh hót.

          Nhớ lại thơ Xuân Diệu trước 1945, tôi vẫn tiếc cho ông. Phải chi ông đừng theo Cọng sản thì sự nghiệp thi ca của ông đâu có bị hoen ố, còn có thể phát triển hơn.                

          Sau khi Mặt Trận Bình Dân lên cầm quyền ở Pháp năm 1936, chính sách cai trị của họ ở Đông Dương có nới lõng đôi chút. Lợi dụng cơ hội ấy, Cọng Sản Việt Nam bèn ra hoạt động bán công khai. Trường Chinh, tức Đặng Xuân Khu, (con nhà quan ở làng Hành Thiện, Nam Định, học trò lớp 9 trường Bá Công Nam Định (Kỹ thuật) bị đuổi học vì tham gia vụ chận xe Toàn quyền Varenne để đưa thỉnh nguyện thư nhân đám tang cụ Phan Chu Trinh), ra hoạt động bán công khai, chủ trương tờ “Tin Tức”, đưa ra lập trường duy vật biện chứng, nghệ thuật phải phục vụ con người (thực chất là phục vụ chính trị) đã kích báo chí thời bấy giờ. Sự phản ứng của báo giới thời đó, tạo thành một cuộc tranh luận mệnh danh là “Nghệ thuật vị nghệ thuật, nghệ thuật vị nhân sinh”. Xuân Diệu lúc bấy giờ là nhà thơ lãng mạn, chống lại lập trường của Trường Chinh bằng bài thơ sau đây:

                   Tôi là con chim đến từ núi lạ

                   Ngứa cổ hát chơi

                   Khi nắng sớm vào reo um khóm lá   

                   Khi trăng khuya lên ủ mộng chân trời

                   Chim ngậm suối đậu trên cành bịn rịn

                   Kêu tự nhiên nào biết bởi sao ca!

                   Tiếng to như không xui giùm trái chín

                   Khúc huy hoàng không giúp nở bông hoa

                   Hát vô ích thế mà chim vỡ cổ

                   Héo tim non cho quá độ tài tình

                   Ca ánh sáng bao lần rây máu đỏ

                   Rồi một ngày sa rụng giữa bình minh

                                                (Xuân Diệu)

          Người nghệ sĩ tự ví mình như một con chim từ một miền xa lạ nào đó đến với cuộc đời nầy, giống như Lý Bạch từ trời bị đày xuống trần gian (trích tiên). Con chim đến đây hót vì nó thích hót, khi thấy bình minh rực rỡ hay vì cảnh đêm trăng thơ mộng. Chim không hót vì ai, không phục vụ cho ai mà chỉ vì xúc cảm của tự nó mà thôi; cũng như người nghệ sĩ, thích làm thơ thì làm thơ cho mình, không do ai yêu cầu, không ai ra lệnh, đặt hàng. Tiếng chim hót trong như tiếng suối (ngậm suối) và chim cũng không biết tại sao nó hót (kêu tự nhiên nào biết... ). Chim hót cho đến hơi thở cuối cùng và chết lại cũng chẳng vì ai cả. Tiếng chim hót không làm cho trái cây mau chín để ăn, không làm cho bông hoa nở sớm để đẹp. Chim hót vỡ cổ, máu tuôn ra, như con chim quốc mang hồn Thục Phán:

                   Năm canh máu chảy đêm hè vắng

                   Sáu khắc hồn tan bóng nguyệt mờ

                   (Quốc kêu cảm hứng, Nguyễn Khuyến)

          Đâu có riêng một mình Xuân Diệu, trước 1945, Nguyễn Bính cũng ví người nghệ sĩ như con tằm mang tơ cho đời nhưng với nó chỉ là một hành động rút ruột tự nhiên như người nghệ sĩ rút lòng ra với đời vậy, không nghĩ mình phục vụ cho ai cả:

                   Một ngàn năm, một vạn năm

                   Con tằm vẫn kiếp con tằm vương tơ.

                                                (Nguyễn Bính)

          Một người như Lưu Trọng Lư, được Hoài Thanh gọi là rất mơ mộng, như “con nai vàng ngơ ngác”, sống bằng thổn thức ánh trăng vàng, thì nay làm những câu gọi là thơ như sau đây:

                   Bây giờ có Đảng về đây

                   Chúng tôi có Đảng nắm tay dắt dìu

                   Nông dân theo Đảng quyết liều

                   Đấu cho ngã gục bổ nhào chúng đi

                                                (Lưu Trọng Lư)

          Khi tôi còn ở trong trại cải tạo, gặp lúc Tết ta và kỷ niệm ngày thành lập đảng Cộng Sản Việt Nam, cán bộ buộc mỗi người phải viết một bài văn hay thơ cho báo tường. Anh Trần văn D. kỹ sư điện là người tự cho rằng chẳng biết văn thơ gì hết, cả ngày than phiền:

          - “Tui biết gì đâu mà biểu tui viết. Trời ơi, thơ thẩn ra làm sao!?”

          Có người đùa:      

          - “Tết nầy trại làm thịt heo. Không đóng góp bài là mất phần thịt đấy”.

          Nghe thế, anh càng than vãn dữ. Có người đùa:

- “Có gì phải kêu la, cứ ghép biểu ngữ của chúng nó lại là thành thơ. Ghép như thế nầy: 

                   Việt Nam có đảng vinh quang

                   Trẻ già trai gái sắp hàng tiến lên

                   Công ơn đảng bác đừng quên

                   Hạnh phúc góp sức xây nền tự do. 

Vậy là xong, có thịt heo rồi đấy nhé”.

          Anh ta chép lại câu đó, nộp cho cán bộ. Câu đó sau được cán bộ cho là câu hay nhứt, viết to ngay trên đầu tờ bích báo, khiến ai cũng cười.

          Xuân Diệu, Lưu Trọng Lư cũng viết đùa, mai mỉa như chúng tôi hay thành khẩn?!

          Dù là gì đi nữa thì sau khi theo Cộng sản, người thơ nơi họ đã chết rồi.