HOÀNG LONG HẢI

Ý THU                                

Những chút hồn buồn trong lá rụng

Bị nhầu ai tưởng dưới trăm chân

Bông hoa rứt cánh, rơi không tiếng

Chẳng hái mà hoa cũng hết dần

 Dưới gốc nào đâu thấy xác ve

Thế mà ve đã tắt theo hè

Chắc rằng gió cũng đau thương chứ

Gió vỡ ngoài kia, ai có nghe

Hôm nay tôi đã chết trong người

Xưa hẹn nghìn năm yêu mến tôi

Với bóng hình xưa, tăm tiếng cũ

Cách xa chôn hết nhớ thương rồi

Yên vui, xây dựng bởi nguôi quên

Muốn bước trong đời phải dẫm trên

Muôn tiếng kêu than thầm lẵng lặng

Nhưng hoa có thể cứ lâu bền

Ờ nhỉ! Sao hoa lại phải rơi

Đã xa sao lại hứa yêu hoài

Thực mà dị quá! Mà tôi nữa

Sao nghĩ làm chi chuyện nhạt phai!

                                  (Xuân Diệu)

        Cái ý thu của Xuân Diệu chính là chiếc lá có linh hồn, có phải ông chịu ảnh hưởng từ La Mélacholie de René của Chateaubriand (*). Lá rụng xuống đất, tưởng như có trăm bàn chân dày xéo lên nó. Hoa âm thầm rụng. Chẳng ai hái mà hoa cũng không còn trong vườn. Những con ve chưa chết, không thấy xác chúng dưới gốc; sao tiếng ve đã tắt? Gió mang đau thương về, và vỡ ở ngoài kia. Bài nầy chỉ có hai đoạn đầu là hay.

         

        Ít ai như Xuân Diệu, ông thường sợ mất hiện tại. Tiếng thu nầy là tiếng thu cũ, tất cả rồi qua, sẽ phai nên Xuân Diệu cũng sợ hiện tại phôi pha. “Ý thu” của Xuân Diệu là xa cách, ly biệt, là nhớ thương. Dẫm đạp lên từng chiếc lá là dẫm đạp lên nỗi đau khổ của lòng. Ông nói tới sự lâu bền của hoa. Ý hoa mà Xuân Diệu nói có lẽ là tình yêu, như một đóa hoa nảy nở trong lòng người, có thể chỉ có hoa đó, hoa tình yêu, mới lâu bền. Bài nầy khác với bài “Đây Mùa Thu Tới”, nói tới “cảnh thu” thì ít mà nói tới “ý thu” thì nhiều, y như đề bài: Yêu đương, đau khổ và ly biệt thì nhiều, quả thật đó là ý nghĩa của mùa thu vậy.

        Nói tới thu, người ta phải nói tới trăng vì vào mùa thu bao giờ trăng cũng đẹp. Có lẽ vì thế mà có tết Trung Thu. Trong các thi sĩ tiền chiến, ai cũng ít nhiều nói đến trăng nhưng nói nhiều nhất có lẽ là Hàn Mặc Tử. Ông viết cả tập văn xuôi “Chơi Giữa Mùa Trăng” và trăng xuất hiện trong rất nhiều bài thơ của ông.   

         Tuy nhiên, trước khi nói tới trăng của Hàn Mặc Tử, ta hãy trở lại với trăng Xuân Diệu:

         Cũng trong bài “Nguyệt Cầm”, Xuân Diệu có mấy câu khá hay:

                   Trăng nhập vào đây cung nguyệt lạnh

                   Trăng thương, trăng nhớ hỡi trăng ngần

                   Đàn buồn, đàn lặng, ơi đàn chậm

                   Mỗi giọt rơi tràn như lệ ngân

                   Mây trắng trời trong đêm thủy tinh

                   Lung linh bóng nguyệt bỗng rung mình

                   Vì nghe nương tử trong câu hát

                   Đã chết đêm rằm thu nước xanh

                                                (Xuân Diệu)

        Ông dùng ba chữ trăng trong một câu và hai chữ đàn trong một câu khác là có ý nhấn mạnh tới ánh trăng và tiếng đàn trong đêm trăng đó.

         

        Nói tới ngón đàn của người kỷ nữ đêm nào trên bến Tầm Dương, Tỳ Bà Hành viết là:

                   Tiếng cao thấp lựa chen lần gảy,

                   Mâm ngọc đâu lần nảy hạt châu

                   Trong hoa oanh ríu rít nhau

                   Nước tuôn róc rách chảy mau xuống ghềnh

                   Nước suối lạnh giây manh ngừng đứt

                   Ngừng đứt nên phút bật tiếng tơ

                   Âm thầm đau giận ngẫn ngơ

                   Xem ra lặng lẽ bây giờ càng hay

                                                     (Tỳ-Bà-Hành)

         

        Từ ý đó trong Tỳ Bà Hành, thơ Xuân Diệu nảy ra ý lạ: Trăng nhập vào cung đàn lạnh. Trăng rất sáng (trăng ngần) mang cả niềm thương nỗi nhớ, không phải nhớ thương người đi xa mà nhớ thương tuổi trẻ đã qua, vì chính trong Tỳ Bà Hành có câu tả thân phận kỷ nữ khi già:

                   Về già phải kết duyên cùng khách thương

                   Khách trọng lợi khinh đường ly cách

                   Mãi buôn chè sớm tếch ngàn khơi

                   Thuyền không đổ bến mặc ai

                   Quanh thuyền trăng dãi nước trôi lạnh lùng.

                                                                (Tỳ-Bà-Hành)

        Trong Tỳ Bà Hành, Bạch Cư Dị tả tiếng đàn của kỷ nữ nghe như tiếng ngọc (hạt châu) rơi trên mâm ngọc. Xuân Diệu thì ví như giọt nước mắt rơi xuống, không nói có rơi xuống mâm ngọc hay không, dĩ nhiên, giọt nuớc mắt rơi không tạo thành tiếng như viên ngọc rơi trên mâm ngọc.

         

        Phải nói là trí tưởng tượng của Xuân Diệu khá phong phú, ông vừa chịu ảnh hưởng cổ văn, vừa chịu ảnh hưởng thơ văn Pháp, có cách diễn đạt mới hơn, thoáng hơn.

        Bài “Chiều” của Xuân Diệu, tôi đoán tác giả tả một cảnh chiều thu vì mở đầu Xuân Diệu nói ngay đến sương. Chiều thu rất nhiều sương:

                   Sương trinh rơi kín từ nguồn yêu thương

                   Phất phơ hồn của bông hường

                   Trong hơi phiêu bạt còn vương máu hồng

                   Nghe chừng gió nhớ qua sông

                   E bên lau lách thuyền không vắng bờ

                   Không gian như có giây tơ

                   Bước đi sẽ đứt, động hờ sẽ tiêu

                   Êm êm trời ngẫn ngơ chiều

                   Lòng không sao cả hiu hiu sẽ buồn!

                                                       (Xuân Diệu)

        Đúng là cái lãng mạn thi ca tiền chiến. Người ta buồn là phải có lý do. Xuân Diệu buồn chẳng có cớ nào hết. Chỉ là một buổi chiều êm, ngẫn ngơ, lòng buồn hiu hiu. Đúng là tính chất đặc biệt của thời kỳ lãng mạn mà trước và sau nó, ít khi thấy có. “Gió nhớ” (qua sông) là một ý rất lạ và rất hay. Không phải một lần Xuân Diệu nói như thế, ông nói nhiều lần:

                   Hôm nay trời nhẹ lên cao

                   Tôi buồn không hiểu vì sao tôi buồn

                   Lá hồng rơi lặng ngõ thuôn

                                                (Xuân Diệu)   

      

        Lá hồng rơi, có nghĩa hôm nay là mùa thu. Cảnh thu làm ông buồn vớ vẫn.

        Xuân Diệu (?) có hai câu thơ tả cảnh thu, được đánh giá là hai câu hay nhứt trong thi ca lãng mạn:

                   Ô hay vàng rơi cây ngô đồng

                   Vàng rơi, vàng rơi thu mênh mông!

        Trong các thi sĩ tiền chiến, không ai nói thu vui, tươi sáng. Họ chịu ảnh hưởng cả hai nền văn học Tàu và Tây; Tây thì có Chauteaubrian, Lamartine, Verlaine, Valery... với những nỗi buồn mênh mông và sâu sắc của anh chàng René trong Melamcholie De René, của Chanson d’ Automne thì làm gì có vui, mà rặt một thứ buồn lãng mạn, vô cớ; Tàu thì có “Phong Kiều Dạ Bạc” của Trương Kế, thơ của Thôi Hiệu, của Lý Bạch, “Tỳ bà Hành” của Bạch Cư Dị, mùa thu bao giờ cũng nhuốm đầy cả màu quan tái, bẽ bàng, lạnh lẽo.

         

        Điều đáng nói hơn nữa, cái buồn của thi sĩ tiền chiến khác với thơ xưa của ta hay của Tàu ở chỗ nó thê lương hơn, ảm đạm hơn, buồn đến nỗi như Hàn Mặc Tử không nói “được nửa lời”:

         

                   Ấp úng không ra được nửa lời

                   Tình thu bi thiết lắm thu ơi     

                   Vội vàng cánh nhạn bay đi trớt

                   Heo hắt hơi may thoảng lại rồi

                   Nằm gắng đã không thành mộng được

                   Ngâm tràn cho đỡ chút buồn thôi

                   Ngàn trùng bóng liễu trông xanh ngắt

                   Cảnh sắp về đông, mắt sẽ vơi.

                                                (Hàn Mặc Tử)

         

        Cảnh thu buồn bi thiết, ông muốn nhờ chim nhạn đưa thư cho “ai đó” (1) ở Gia Hội (Huế) mà nhạn đã bay đi mất rồi (“Vội vàng chi lắn nhạn lưng mây, chầm chậm cho mình gởi chút đây” -Gởi nhạn. HMT). Gió heo may thổi lại rồi, cảnh mênh mông toàn là bóng liễu...

         

        Như đã nói, thu thường đi với trăng, trăng trung thu tròn và đẹp, nhưng khi trăng còn chỉ một nửa, người thơlại trách:

                   Hôm nay có một nửa trăng thôi

                   Một nửa trăng ai cắn vỡ rồi.

        Dùng chữ “cắn vỡ” (trăng) như ông là mới lắm, xưa nay chưa ai nói vậy. Dùng chữ “ai” (cắn vỡ) không những là hỏi mà hàm ý trách!

         

        Mùa thu là mùa ly cách, lạnh lẽo, cô đơn và buồn bã. Đó là tính ước lệ trong thơ cũ cũng như thơ mới:

                  

                    Đây bãi cô liêu lạnh hững hờ

                   Với buồn phơn phớt, nắng trơ vơ

                                            (Cuối thu HMT)

        Người ta nói buồn dìu dịu, buồn nhẹ nhàng, buồn bâng khuâng. Ông nói buồn phơn phớt. Có lẽ Hàn Mặc Tử làm bài thơ nầy khi về sống ở bãi biển Qui Hòa (tục gọi là Ghềnh Ráng) sau khi bị bệnh phung. Thời bấy giờ, khu này rất vắng vẻ làm cho Hàn Mặc Tử thấy cô đơn và buồn. Gia đình dựng cho Hàn Mặc Tử một cái chòi lá bên bờ biển, để ông ở đó một mình. Bãi cô liêu ông nói trong câu thơ trên là bãi biển Qui Hòa nầy chăng? Theo thi sĩ Quách Tấn kể lại, mái lá căn chòi bị thủng nhiều chỗ, Hàn Mặc Tử phải lấy bìa che lại. “Bãi cô liêu” hay “vũng cô liêu” như trong bài thơ sau đây:

                   Ai đi lẵng lặng bên làn nước

                   Với lại ai ngồi khít cạnh tôi

                   Cớ sao ngậm cứng thơ đầy miệng

                   Không nói không rằng nín cả hơi

                   Chao ơi ghê quá trong tư tưởng

                   Một vũng cô liêu cũ vạn đời

                                            (Hàn Mặc Tử)

         

        Có người viết là “bãi cô liêu”. “Bãi cô liêu” là nói về chiều rộng, “vũng cô liêu” là nói về chiều sâu. Nỗi cô liêu của Hàn Mặc Tử lớn như thế, có khi ông cảm nhận nó bằng nỗi rộng mênh mông, có khi bằng nỗi sâu hun hút.

        Mây biến thành mưa, Hàn Mặc Tử không nói thế, ông viết là:

                   Mây vở hằng hà sa số lệ

                   Là nguồn ly biệt giữa cô đơn

                   Sao không tô điểm nên sương khói

                   Trong cõi lòng tôi buổi chập chờn.

                              (Hàn-Mặc-Tử – Cuối Thu)

        Mưa đem ly biệt tới, trong khi đã cô đơn rồi. Có thể Hàn Mặc Tử rơi vào cảnh cô đơn cùng cực. Lúc nầy, với ông, cái chết đã gần kề nên thơ ông có nhiều hình ảnh kinh khiếp: “Và ai gánh máu đi trên tuyết”. Có lẽ ông thấy máu đó trên trên tay chân bệnh tật của ông ta chăng? Tội nghiệp, ông qua đời lúc mới 28 tuổi.

         

        Không những cảnh thu muộn đang héo hon mà chính lòng ông, đang bị ám ảnh vì cái chết, cũng đang héo hon vậy:

                   Thu héo nấc thành những tiếng khô,

                   Một vì sao lạc mọc phương mô

                   Người thơ chưa thấy ra đời nhỉ        

                   Trinh bạch ai chôn tận đáy mồ.

                                                (Hàn Mặc Tử)

        Đúng là lời nói của một người sắp chết, “Điểu chi tương tử kỳ minh giả ai, nhân chi tương tử kỳ ngôn giả thiện”. Thơ ông, khi ông sắp chết, trở nên bí hiểm mà đó cũng là điều thiện chăng? Các nhà phê bình văn học cho rằng khi biết mình còn sống chẳng bao lâu nữa, thơ của ông thành bí hiểm. Sự bí hiểm đó nằm trong tôn giáo, cũng là điều thiện vậy. Người ta nói thu mênh mông sương khói, ông thì tả cảnh thu héo, cành khô và có tiếng nấc trong cành cây lá cỏ khô héo đó. Ông tìm một vì sao lạ, một vì sao lạ trong kinh thánh hay một vì sao bạc mệnh của đời ông, như Vũ Trọng Phụng viết: “Tôi sinh ra đi dưới một ngôi sao xấu”. Vì sao đó là bản mệnh của mỗi chúng ta. Trong những năm cuối đời, bị đau khổ tinh thần cũng như thể xác dằn vặt, bị ám ảnh bởi cái chết, và mong cầu một cuộc đời hạnh phúc mai sau, thơ ông mang màu sắc tôn giáo, -Thiên chúa giáo-, khá đậm. Vì sao lạ tượng trưng cho thánh thần xuất hiện. Hàn Mặc Tử tìm một vì sao lạ nhưng lại để mong cầu một nhà thơ.

         

        Đặc biệt thơ ông hay nói tới máu, là nói tới máu khô ở những vết thương trên da thịt ông đó chăng? Máu ởđây không phải là máu trong đấu tranh chém giết như những nhà thơ Cọng Sản.

           

                   Máu đã khô rồi, thơ cũng khô

                   Tình ta chết yểu tự bao giờ

                             (Trút linh hồn - Hàn Mặc Tử)

        Thơ ông là máu, nên khi máu khô thì thơ cũng khô, thơ cũng không còn. Nếu máu là tượng trưng cho đau khổ thì thơ ông cũng vậy. Nó làm cho Hàn Mặc Tử trở thành điên dại:

                   Thưa tôi không dám say mê

                   Một mai tôi chết bên khe ngọc tuyền

                   Bây giờ tôi dại tôi điên

                   Chắp tay tôi lạy khắp miền không gian!

                                                (Hàn Mặc Tử)

        Như đã nói, thơ mới chịu ảnh hưởng thi ca lãng mạn Pháp khá đậm. Muốn cho tình cảm thật dạt dào, sôi động, thắm thiết, nhiều khi người ta vay mượn tình cảm, vay mượn đề tài, vay mượn nỗi buồn, nỗi nhớ của người khác để rên xiết than vãn, như Chế Lan Viên chẳng hạn. Ông là người kinh, họ Phan (Phan Ngọc Hoan, quê ở Cam Lộ, Quảng Trị), lấy bút hiệu là Chế Lan Viên, để người ta lầm tưởng ông là người Chiêm (Có thời ông làm thông phán ở Phan Rang) để dễ khóc với “Muôn ma Hời sờ soạng dắt nhau đi”.       

         

        Vay mượn, người ta cũng gọi là “thương vay khóc mướn” thì không hay dù có khi người ta cố viết cho thật não nùng:

          Tôi có chờ đâu, có đợi đâu

          Đem chi xuân lại gợi thêm sầu

          Với tôi tất cả như vô nghĩa

          Tất cả không ngoài nghĩa khổ đau

          Ai đi trở lại mù thu trước

          Nhặt lấy cho tôi những lá vàng

          Cùng với lá vàng tan tác rụng

          Về đây đem chắn nẻo xuân sang.

                              (Chế Lan Viên)

        Ông không chờ mùa xuân vui tươi, ông chỉ muốn mùa thu có lá vàng rụng tan tác.

        Trong khi đó, Hồ Dzếnh, một người không phải là một trăm phần trăm Việt Nam (bố ông là người Tàu, không nói sỏi tiếng Việt) thì thơ của ông lại rất Việt Nam:

                   Trời không nắng, cũng không mưa

                   Chỉ hiu hiu rét cho vừa nhớ nhung

                   Đúng là cảnh dịu dàng của mùa thu!

                   Đâu hình tàu chậm quên ga,

                   Buâng khuâng gió nhớ về qua lá dày

                    (Mùa thu năm ngoái, Hồ Dzếnh)

        Làm gì có tàu quên ga, chỉ ông có khi quên mất đường về vì cái tính giang hồ lãng đãng của nghệ sĩ thì có. Nhớ về trong gió và qua lá cây. Ý đó thật lạ! Ông lấy ý của Xuân Diệu hay Xuân Diệu lấy ý của ông. Xuân Diệu viết “Gió nhớ qua sông” còn ông thì viết: “Gió nhớ về qua lá dày”.

         

        Chữ “năm ngoái” ở đề bài thơ là một chữ rất Việt Nam và rất dễ yêu. Nguyễn Khuyến cũng có “Mấy chùm trước giậu hoa năm ngoái”. Trong truyện Kiều thì “Hoa đào năm ngoái còn cười gió đông”.

         

        Cái đặc biệt trong thơ Hồ Dzếnh là sự chừng mực, không có cái gì quá lắm, đúng là cái dìu dịu của thu: “Không nắng cũng không mưa”, rét cũng vừa phải: “hiu hiu rét”. Thương nhớ cũng chừng mực: “vừa” (nhớ thương). Nhưng cái dìu dịu vừa phải của Hồ Dzếnh thì lại có một kết quả sâu sắc: “quên ga”, như trong câu đầu.

         

        Bài “Thu” của ông, bốn câu trên không được hay lắm, nhưng các đoạn sau thì ý tưởng thật mới lạ mà thơ thì rất nhẹ nhàng:

                   ... tất cả một mùa thơ

                   Tất cả lều tranh, cả khói mờ

                   Cả gió mây đưa buồn lắng xuống

                   Cả lòng tôi với cả lòng cô

                   Có một nghìn cây rũ rượi buồn

                   Một nghìn sông rét, vạn hoàng hôn

                   Dăm thân thiếu nữ gầy như trúc

                   Đứng chịu tang trời đổ bóng đơn

                   Thu xa bằng gió bằng mây

                   Không gian thở nhẹ

                   buồn vây chìm chìm

                   Lòng không ai cấm mà im

                   Không dưng bỗng nhớ,

                   không tìm bỗng mong

                   Nơi tôi còn ít lá lòng

                   Chiều nay rơi nốt

                   trong lá rừng.

                    (Hồ Dzếnh)

        Khổ thơ giữa thật hay. Rừng có một nghìn cây là một rừng cây buồn, một nghìn sông rét, vạn hoàng hôn. Hai câu nầy tả cảnh toàn bộ không gian và thời gian, tất cả đều buồn, đều rét. Những cây tre vươn lên qua các lều tranh có khói mờ bốc lên, giữa cảnh cô đơn, ảm đạm.       

         

        Có một độ, trước năm 1945, trên con đường lưu lạc Bắc Nam, Nguyễn Bính ghé lại Huế. Ông thấy người ở hoàng thành còn mang màu cổ kính:

                   Mùa thu hoa cúc vàng lưng giậu

                   Thiếu nữ mơ màng áo trạng nguyên.

                                                (Nguyễn Bính)

        Hoa cúc nở vào mùa thu mà ở Huế, trước 1945, còn rất nhiều vườn, nhiều phủ của các ông hoàng bà chúa, quan quyền. Hoa cúc nở vàng bờ giậu khiến các cô thiếu nữ mơ màng việc lấy chồng, mơ được làm vợ một ông trạng nguyên (áo trạng nguyên màu vàng và quan trạng được vua chọn làm phò mã (?), dù các khoa thi đình của triều đình Huế không chấm trạng nguyên (2). Người Huế đổi thay kể từ khi Pháp đặt nền đô hộ, và họ càng thay đổi nhiều hơn nữa khi vị vua cuối cùng triều Nguyễn không còn ở trong Tử Cấm Thành. Cùng với vua quan và cung phi mỹ nữ, hoa cúc vàng cũng lui sâu vào dĩ vãng, và chiếc áo màu vàng của quan trạng trở thành huyền sử cố đô.

         

        Ngay từ thời kỳ đó, khi bước chân giang hồ của Nguyễn Bính dừng lại Huế, ông cũng chỉ để thấy:

                   Trường Tiền vắng ngắt người qua lại

                   Đập đá mênh mông bến nước đầy    

                   Đò vắng khách chơi nằm bát úp

                   Thu về mang lại gió heo may

                                              (Nguyễn Bính)

        Cầu Trường Tiền vắng khách, đò vắng khách, đập đá mênh mông nước, gió heo may đã về. Cơn lạnh của gió heo may xô người ta vào trong nhà, đóng cửa lại. Ai từng ở Huế, mới biết cái lạnh của Huế khá đặc biệt, thấm thía. Trong cái lạnh của Huế, nhiệt độ không xuống thấp như ở Bắc Mỹ nầy, nhưng sao nó lại nhức buốt xương tủy, xót xa da thịt đến làm vậy?!